Stafilokokklar va streptokokklar: klinik farqlar

Grammusbat kokklar tibbiyot fakultetining birinchi kurslaridan to klinik amaliyotgacha talabani kuzatib boradigan mikroorganizmlardir. Ular orasida stafilokokklar va streptokokklar kasalxonada ham, ambulatoriyada ham eng ko'p uchraydigan qo'zg'atuvchilar qatoriga kiradi. Mikroskopik tekshiruvdan tortib antibiotik tanlashgacha bo'lgan har bir bosqichda bu ikki guruhni bir-biridan ajrata olish to'g'ri tashxis va davolashning poydevori hisoblanadi. Quyida ularning klinik jihatdan muhim farqlarini tartib bilan ko'rib chiqamiz.

Morfologiya va laboratoriya farqlari

Ikkala guruh ham Gram bo'yashda ko'k-binafsha tusga kiradigan (grammusbat) kokklardir, biroq ularning fazoviy joylashuvi va asosiy biokimyoviy xususiyatlari aniq farq qiladi. Aynan shu farqlar laboratoriyada guruhni birinchi navbatda aniqlashga yordam beradi.

Mikroskopik ko'rinish

Stafilokokklar bo'linganda turli tekisliklarda ajraladi, shu sababli surtmada uzum boshiga o'xshash to'plamlar (klasterlar) hosil qiladi. Streptokokklar esa bir tekislikda bo'linadi va natijada zanjir yoki juftlik ko'rinishida joylashadi. Ba'zi streptokokklar, masalan pnevmokokk, lansetsimon juftliklar (diplokokk) shaklida uchraydi va ko'plab streptokokk turlari uchun kapsula muhim virulentlik omili bo'lib xizmat qiladi.

Ajratib turuvchi asosiy testlar

• Katalaza testi: stafilokokklar katalaza-musbat, streptokokklar katalaza-manfiy. Bu ikki guruhni birinchi qadamda ajratuvchi eng muhim testdir.

• Koagulaza testi: stafilokokklar ichida Staphylococcus aureus koagulaza-musbat bo'lib, koagulaza-manfiy stafilokokklardan (masalan, S. epidermidis va S. saprophyticus) ajraladi.

• Qonli agarda gemoliz turi: streptokokklar alfa- (qisman, yashilroq tus), beta- (to'liq) yoki gamma- (gemolizsiz) gemoliz beradi.

• Lansfild bo'yicha guruhlash: beta-gemolitik streptokokklar hujayra devori uglevodiga ko'ra A, B va boshqa guruhlarga bo'linadi.

Klinik jihatdan muhim turlar va kasalliklar

Har bir guruh ichidagi alohida turlar o'ziga xos klinik manzara beradi. Talaba uchun turning nomini emas, balki u bilan bog'liq tipik klinik holatni eslab qolish ko'proq foyda keltiradi.

Stafilokokklar

Staphylococcus aureus terining yiringli infeksiyalari (furunkul, abssess, impetigo), yara va operatsiyadan keyingi infeksiyalar, osteomielit, septik artrit, infeksion endokardit va bakteriemiyaning keng tarqalgan qo'zg'atuvchisidir. Bundan tashqari, toksinlari orqali ovqatdan zaharlanish, kuygan teri sindromi va toksik shok sindromiga sabab bo'lishi mumkin. Koagulaza-manfiy S. epidermidis ko'pincha protez, kateter va boshqa implant vositalar bilan bog'liq infeksiyalarda, S. saprophyticus esa yosh ayollarda siydik yo'llari infeksiyasida uchraydi.

Streptokokklar

• A guruh streptokokk (S. pyogenes): faringit, impetigo, rojistiy yallig'lanish (erysipelas), skarlatina, shuningdek asoratlari sifatida o'tkir revmatik isitma va poststreptokokk glomerulonefriti.

• B guruh streptokokk (S. agalactiae): yangi tug'ilgan chaqaloqlarda sepsis va meningitning muhim sababi; homiladorlikda skrining shu bois ahamiyatli.

• S. pneumoniae (pnevmokokk): jamoada orttirilgan pnevmoniya, o'tkir otit, sinusit va bakterial meningitning yetakchi qo'zg'atuvchilaridan biri.

• Viridans guruhi streptokokklari: og'iz bo'shlig'ining normal florasi bo'lib, shikastlangan klapanlarda subakut infeksion endokardit chaqirishi mumkin.

• S. gallolyticus (avvalgi S. bovis): bu mikroorganizm chaqirgan bakteriemiya yo'g'on ichak patologiyasi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.

Virulentlik omillari va patogenez

Klinik manzarani tushunish uchun qo'zg'atuvchining qanday zarar yetkazishini bilish kerak. Ikkala guruh ham to'qimaga yopishish, immun himoyadan qochish hamda to'qimani buzuvchi fermentlar va toksinlar ishlab chiqarish mexanizmlariga ega.

Asosiy mexanizmlar

1. Yopishish va kolonizatsiya: yuza oqsillari va kapsula yordamida to'qimaga birikish.

2. Immun himoyadan qochish: S. aureus protein A orqali antitelolarni bog'lab ta'sirsizlantiradi; S. pyogenes M-oqsili va S. pneumoniae kapsulasi fagotsitozga qarshilik ko'rsatadi.

3. To'qimani buzuvchi fermentlar: koagulaza, gialuronidaza, streptokinaza kabi fermentlar infeksiyaning tarqalishiga yordam beradi.

4. Toksinlar: S. aureus enterotoksinlari va toksik shok sindromi toksini, S. pyogenes piogen (eritrogen) ekzotoksinlari superantigen sifatida kuchli immun javobni keltirib chiqaradi.

Streptokokklarning ayrim asoratlari to'g'ridan-to'g'ri infeksiyaning o'zidan emas, balki immun reaksiya orqali rivojlanadi: o'tkir revmatik isitma va poststreptokokk glomerulonefriti shunga misol. Bu mexanizm imtihonlarda ko'p so'raladi va klinik kuzatuvda ham muhim ahamiyatga ega.

Davolashga oid amaliy farqlar

Antibiotik tanlashda ikki guruh o'rtasidagi sezgirlik farqlari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Quyidagi amaliy qoidalarni esda saqlash empirik davolashda yordam beradi, biroq yakuniy tanlov mahalliy sezgirlik ma'lumotlari va antibiotikogrammaga tayanishi kerak.

• A guruh streptokokk hozirgacha penitsillinga yuqori sezgirligini saqlab kelmoqda, shu sababli penitsillin ko'p hollarda tanlov preparati bo'lib qoladi.

• S. aureus shtammlarining ko'pchiligi beta-laktamaza ishlab chiqaradi; bunda beta-laktamazaga chidamli preparatlar yoki ingibitor bilan birikkan vositalar talab etiladi.

• Metitsillinga chidamli S. aureus (MRSA) beta-laktam antibiotiklarning katta qismiga chidamli bo'lib, alohida davolash yondashuvi va infeksiya nazoratini taqozo qiladi.

• Pnevmokokk va boshqa turlarda chidamlilik mintaqaga qarab o'zgaradi, shuning uchun sezgirlik tekshiruvi muhim.

Xulosa

Stafilokokklar va streptokokklarni ajratishning eng tez yo'li katalaza testidir: musbat bo'lsa stafilokokk, manfiy bo'lsa streptokokk. So'ngra koagulaza testi va gemoliz turi tashxisni aniqlashtiradi. Klinik jihatdan S. aureus ni terining va chuqur to'qimalarning yiringli infeksiyalari bilan, streptokokklarni esa faringit, rojistiy yallig'lanish, pnevmoniya, neonatal infeksiyalar hamda immun mexanizmli asoratlar bilan bog'lab eslang. Davolashda streptokokklarda penitsillin ko'pincha ishonchli, stafilokokklarda esa beta-laktamaza va MRSA muammosini doimo hisobga oling. Yakuniy qaror har doim klinik manzara va antibiotikogramma asosida qabul qilinishi lozim.