Gram bo'yash: gram-musbat va gram-manfiy bakteriyalarni qanday ajratamiz

Mikroskop ostida bakteriyani ko'rganingizda dastlabki savol odatda bitta bo'ladi: bu gram-musbatmi yoki gram-manfiymi? Gram bo'yash — klinik mikrobiologiyada eng birinchi qo'llaniladigan va eng tez ma'lumot beradigan tekshiruvlardan biri. Bir necha daqiqada u bakteriyani ikki katta guruhga ajratadi, hujayra devorining tuzilishi haqida xulosa chiqarishga yordam beradi va dastlabki antibiotik tanlovini yo'naltiradi. Keling, bu usulning mohiyatini, bosqichlarini va klinik ahamiyatini talaba darajasida, ammo aniq tushunib chiqaylik.

Gram bo'yash nima va u nimaga asoslanadi

Gram bo'yash — differensial (ajratuvchi) bo'yash usuli bo'lib, bakteriyalarni hujayra devorining tuzilishiga qarab ikki guruhga ajratadi. Usulning asosida bakteriya devoridagi peptidoglikan (mureyn) qatlamining qalinligi va hujayra devorining umumiy tuzilishi yotadi.

Gram-musbat bakteriyalarda peptidoglikan qatlami juda qalin bo'lib, hujayra devorining katta qismini tashkil etadi. Gram-manfiy bakteriyalarda esa peptidoglikan qatlami ancha yupqa, ammo uning ustida tashqi membrana (lipopolisaxarid va fosfolipidlardan iborat) joylashgan. Aynan shu farq bo'yoqning hujayra ichida ushlanib qolishi yoki yuvilib ketishini belgilaydi.

Asosiy reaktivlar

• Kristall violet (gensian binafsharangi) — asosiy bo'yoq; barcha hujayralarni dastlab binafsha rangga bo'yaydi.

• Lugol eritmasi (yod) — mordant, ya'ni bo'yoqni hujayra ichida mahkamlovchi modda; kristall violet bilan yirik kompleks hosil qiladi.

• Spirt yoki aseton — rang ketkazuvchi (dekolorizator); bu eng nozik va hal qiluvchi bosqich.

• Safranin (yoki fuksin) — qarama-qarshi bo'yoq; rangsizlangan hujayralarni pushti-qizil rangga bo'yaydi.

Bo'yash bosqichlari

Gram bo'yash to'rt asosiy bosqichdan iborat. Har bir bosqichning tartibi va davomiyligi muhim — ayniqsa rang ketkazish bosqichi natijaning to'g'riligini belgilaydi.

1. Surtmani tayyorlash va fiksatsiya: namuna shisha ustiga yupqa surtiladi, quritiladi va odatda issiqlik bilan fiksatsiya qilinadi.

2. Kristall violet bilan bo'yash: barcha hujayralar binafsha rangga kiradi.

3. Lugol (yod) qo'shish: kristall violet–yod kompleksi hosil bo'lib, bo'yoq hujayra ichida mahkamlanadi.

4. Rang ketkazish (spirt yoki aseton): gram-manfiy hujayralarning tashqi membranasi eriydi va yupqa peptidoglikan bo'yoq kompleksini ushlab qola olmaydi, shuning uchun ular rangsizlanadi; gram-musbat hujayralarning qalin peptidoglikani esa kompleksni ushlab qoladi.

5. Safranin bilan qo'shimcha bo'yash: rangsizlangan gram-manfiy hujayralar pushti-qizil rangga kiradi, gram-musbatlar esa binafsha rangda qoladi.

Natijani o'qish

Mikroskopda binafsha (ko'k-binafsha) rangli hujayralar gram-musbat, pushti-qizil rangli hujayralar esa gram-manfiy deb baholanadi. Rang bilan birga hujayralarning shakli (kokk, tayoqcha) va joylashishi (zanjir, to'da, juftlik) ham qayd etiladi, chunki bu ma'lumotlar birgalikda dastlabki tashxisga yordam beradi.

Klinik ahamiyati va xarakterli misollar

Gram bo'yash natijasi bemorni davolashda erta yo'naltiruvchi qadam hisoblanadi. U qo'zg'atuvchining aniq turini ko'rsatmasa-da, shifokorga empirik antibiotik tanlashda va keyingi ekma tekshiruvlarini rejalashtirishda yordam beradi. Hujayra devori tuzilishidagi farq ko'plab antibiotiklarning ta'sir mexanizmiga ham bevosita bog'liq.

Tez-tez uchraydigan vakillar

• Gram-musbat kokklar: Staphylococcus (to'da-to'da joylashadi), Streptococcus va Enterococcus (zanjir yoki juftlik shaklida).

• Gram-musbat tayoqchalar: Clostridium, Bacillus, Listeria, Corynebacterium kabi turlar.

• Gram-manfiy kokklar: Neisseria turlari (ko'pincha juftlik — diplokokk shaklida).

• Gram-manfiy tayoqchalar: Escherichia coli, Klebsiella, Pseudomonas, Salmonella va boshqa ichak tayoqchalari.

Cheklovlar va xatolik manbalari

Gram bo'yash universal emas. Ba'zi mikroorganizmlar bu usul bilan yaxshi bo'yalmaydi: masalan, Mycobacterium turlari hujayra devoridagi mikolat kislotalari tufayli kislotaga chidamli bo'yash (Ziehl-Neelsen) usulini talab qiladi; Mycoplasma esa hujayra devoriga ega bo'lmagani uchun umuman bo'yalmaydi. Spiroxetalar juda ingichka bo'lgani sababli oddiy yorug'lik mikroskopida yetarli ko'rinmaydi va ularni ko'rish uchun odatda qorong'i maydon mikroskopiyasi qo'llaniladi. Bundan tashqari, rang ketkazish bosqichini haddan ortiq uzaytirish gram-musbat hujayralarni soxta gram-manfiy ko'rsatishi mumkin; eski yoki nobud bo'layotgan gram-musbat kulturalar ham o'z rangini yo'qotishi mumkin (gram-o'zgaruvchanlik).

Gram bo'yash tashxisning yakuni emas, balki uning eng birinchi va eng tez yo'naltiruvchi qadamidir; yakuniy javob ekma va antibiotiklarga sezgirlik tekshiruvlaridan keladi.

Xulosa

• Gram bo'yash hujayra devoridagi peptidoglikan qatlamining qalinligiga asoslangan differensial usuldir.

• To'rt asosiy bosqich: kristall violet, Lugol (yod), rang ketkazish va safranin; rang ketkazish bosqichi hal qiluvchi va eng nozik qadamdir.

• Gram-musbat — binafsha, gram-manfiy — pushti-qizil; rang bilan birga shakl va joylashishni ham qayd eting.

• Natija empirik antibiotik tanlovini yo'naltiradi, ammo tashxisni Mycobacterium, Mycoplasma va spiroxetalar kabi cheklovlarni hisobga olib, ekma natijalari bilan to'ldirish kerak.