Yurak anatomiyasi: kameralar, klapanlar va qon aylanishi

Yurak — bu tinmay ishlaydigan, bir kunda yuz minglab marta qisqaradigan mushakli nasos. Tibbiyot talabasi sifatida uning anatomiyasini chuqur tushunish nafaqat imtihonlar uchun, balki keyinchalik EKG, yurak shovqinlari va yurak yetishmovchiligi kabi klinik holatlarni anglash uchun ham poydevor bo'ladi. Ushbu maqolada biz yurakning kameralarini, klapanlarini, qon aylanish yo'lini va uning o'z qon ta'minotini izchil va aniq tarzda ko'rib chiqamiz.

Yurakning umumiy tuzilishi va kameralari

Yurak ko'krak qafasining o'rta qismida, ikki o'pka oralig'ida (mediastinumda) joylashgan bo'lib, asosan chap tomonga og'gan holda yotadi. U perikard deb ataladigan ikki qavatli xaltacha ichida turadi. Yurak devorining o'zi uch qavatdan iborat: ichki qavat — endokard, o'rta mushak qavati — miokard va tashqi qavat — epikard (perikardning visseral varag'i).

To'rt kamera

Yurak to'rt kameradan iborat: ikkita bo'lmacha (atrium) va ikkita qorincha (ventrikul). Bo'lmachalar qonni qabul qiluvchi kameralar bo'lsa, qorinchalar qonni yurakdan tashqariga haydovchi asosiy nasoslardir. Shuning uchun qorinchalarning, ayniqsa chap qorinchaning devori bo'lmachalarnikidan ancha qalinroq bo'ladi.

• O'ng bo'lmacha (atrium dextrum) — tananing yirik venalaridan (yuqori va pastki kovak venalar) kislorodsiz qonni qabul qiladi.

• O'ng qorincha (ventriculus dexter) — qonni o'pka tanasi orqali o'pkaga haydaydi.

• Chap bo'lmacha (atrium sinistrum) — o'pka venalaridan kislorodga to'yingan qonni qabul qiladi.

• Chap qorincha (ventriculus sinister) — eng qalin devorli kamera; qonni aorta orqali butun tanaga haydaydi.

O'ng va chap yurak bo'limlarini bo'lmachalararo (interatrial) va qorinchalararo (interventrikulyar) to'siqlar ajratib turadi. Sog'lom kattalardagi yurakda bu to'siqlar to'liq yopiq bo'lib, kislorodli va kislorodsiz qon o'zaro aralashmaydi.

Yurak klapanlari va ularning vazifasi

Klapanlar qonning faqat bir yo'nalishda oqishini ta'minlaydi va orqaga qaytishining (regurgitatsiyaning) oldini oladi. Ular alohida bosim farqlari ta'sirida passiv ravishda ochilib-yopiladi. Klapanlarni ikki guruhga ajratish mumkin: bo'lmacha-qorincha (atrioventrikulyar) klapanlar va yarim oysimon (semilunar) klapanlar.

Atrioventrikulyar klapanlar

Bu klapanlar bo'lmachalar bilan qorinchalar orasida joylashgan. Ularning tavaqalari pay iplari (chordae tendineae) orqali so'rg'ichsimon mushaklarga (musculi papillares) bog'langan bo'lib, qorincha qisqarganda tavaqalarning bo'lmacha tomonga ag'darilib ketishiga yo'l qo'ymaydi.

• Uch tavaqali klapan (valva tricuspidalis) — o'ng bo'lmacha bilan o'ng qorincha orasida joylashgan.

• Mitral, ya'ni ikki tavaqali klapan (valva mitralis) — chap bo'lmacha bilan chap qorincha orasida joylashgan.

Yarim oysimon klapanlar

Yarim oysimon klapanlar qorinchalar bilan yirik arteriyalar orasida turadi va qorinchalar bo'shashganda (diastolada) qonning arteriyalardan orqaga qaytishiga to'sqinlik qiladi:

1. O'pka klapani (valva trunci pulmonalis) — o'ng qorincha bilan o'pka tanasi orasida.

2. Aorta klapani (valva aortae) — chap qorincha bilan aorta orasida.

Eslab qoling: klapanlarning ochilib-yopilishi yurak tonlarini (S1 va S2) hosil qiladi. S1 toni atrioventrikulyar klapanlarning, S2 toni esa yarim oysimon klapanlarning yopilishi bilan bog'liq.

Qon aylanish doiralari

Yurak ikkita o'zaro bog'liq qon aylanish doirasini harakatga keltiradi: kichik (o'pka) va katta (tana) doiralar. Bu ikki doira ketma-ket ishlaydi, ya'ni katta doiradan qaytgan qon kichik doiradan o'tib, qaytadan katta doiraga yo'naladi.

Kichik (o'pka) doira

Kichik doira o'ng qorinchadan boshlanadi. Kislorodsiz qon o'pka tanasi va o'pka arteriyalari orqali o'pkaga boradi; u yerda kapillyarlarda gaz almashinuvi yuz beradi: qon kislorodga to'yinadi va karbonat angidriddan tozalanadi. So'ngra kislorodli qon o'pka venalari orqali chap bo'lmachaga qaytadi.

Katta (tana) doira

Katta doira chap qorinchadan boshlanadi. Kislorodga to'yingan qon aorta va undan tarmoqlangan arteriyalar orqali butun tana to'qimalariga yetkaziladi. To'qimalarda kislorod va oziq moddalar berilib, almashinuv mahsulotlari qonga o'tadi. So'ngra kislorodsizlangan qon venalar tizimi orqali yig'ilib, yuqori va pastki kovak venalar yordamida o'ng bo'lmachaga qaytadi.

Qonning to'liq yo'li

1. Tana venalari → o'ng bo'lmacha → uch tavaqali klapan → o'ng qorincha.

2. O'ng qorincha → o'pka klapani → o'pka arteriyalari → o'pka (gaz almashinuvi).

3. O'pka venalari → chap bo'lmacha → mitral klapan → chap qorincha.

4. Chap qorincha → aorta klapani → aorta → butun tana.

Yurakning qon bilan ta'minlanishi

Yurak mushagining o'zi ham doimiy qon ta'minotiga muhtoj. Bu vazifani aortaning boshlang'ich qismidan chiqadigan koronar (toj) arteriyalar bajaradi. Odatda ikkita asosiy koronar arteriya ajratiladi: o'ng koronar arteriya va chap koronar arteriya. Chap koronar arteriya ko'pincha old qorinchalararo tarmoq va o'rab oluvchi tarmoqqa bo'linadi. Venoz qon esa asosan koronar sinus orqali bevosita o'ng bo'lmachaga quyiladi. Aynan shu arteriyalarning torayishi yoki tiqilib qolishi miokard ishemiyasi va infarktining anatomik asosini tashkil qiladi.

Xulosa

Yurak anatomiyasini o'rganishda asosiy tayanch nuqtalarni yodda saqlash muhim: yurak to'rt kameradan (ikki bo'lmacha va ikki qorincha) iborat; klapanlar qonning bir yo'nalishda oqishini ta'minlaydi; o'ng yurak qonni o'pkaga (kichik doira), chap yurak esa butun tanaga (katta doira) haydaydi; yurak mushagini koronar arteriyalar oziqlantiradi. Bu poydevorni mustahkam egallasangiz, keyinchalik yurak fiziologiyasi, EKG va yurak kasalliklarini o'rganish ancha oson va mantiqiy bo'ladi.